Η
μάχη της Πελοποννήσου που ο ΕΛΑΣ τσάκισε τα τάγματα ασφαλείας κλείνει μόνο επιφανειακά την πρώτη φάση του ελληνικού εμφύλιου. Η κυβέρνηση «Εθνικής Ενότητας» του Παπανδρέου έρχεται στην Αθήνα μαζί με τους πρώτους άγγλους στρατιώτες. Το ΕΑΜ, αντί να έχει καταλάβει την Αθήνα, πιστό στη συμφωνία της Καζέρτας, τους υποδέχεται σαν... ελευθερωτές. Και ενώ η κυβέρνηση Παπανδρέου προσπαθεί να αναστήσει την αστική τάξη και νομιμότητα από το χάος, έξω από την Αττική μοναδικός κυρίαρχος είναι ο ΕΛΑΣ, εκτός μόνο από την Ήπειρο, που την ελέγχει ο Ζέρβας. Και αυτή η κυριαρχία του ΕΑΜ στην υπόλοιπη Ελλάδα δεν είναι τυπική. «
Οι διοικητές του ΕΛΑΣ, έχοντας τη χειρότερη γνώμη για τις προθέσεις των βρετανών, αγνόησαν τη διαταγή του Σκόμπυ να φερθούν στους συνεργάτες των γερμανών ως μέλη του ΕΔΕΣ». (1) Μάλιστα, μέσα στον Οκτώβριο σε μια σειρά μάχες στη Μακεδονία (Σέρβια, Νιγρήτα, Κρύα Βρύση, κλπ) χτύπησαν και τσάκισαν τις δυνάμεις των ταγμάτων ασφαλείας. Στη σημαντικότερη από αυτές στο Κιλκίς, 6.000 ελασίτες κατατρόπωσαν 9.000 ράλληδες, από τους οποίους σκότωσαν ή συνέλαβαν τους περισσότερους.
Η αστική τάξη καταλαβαίνει πολύ καλά πως, παρά τις παραχωρήσεις και τις διαβεβαιώσεις του ΚΚΕ, ο μόνος τρόπος για να επαναφέρει την αστική νομιμότητα είναι να τσακίσει το ένοπλο κίνημα. Οι δυο «αντίπαλες» αστικές μερίδες, η «φιλοσυμμαχική» και η «φιλογερμανική» δε θα διστάσουν ούτε στιγμή να σφιχταγκαλιαστούν μπροστά στην επερχόμενη συντριβή. Αλλά ακόμα και όταν αθροίζουν το στρατό τους είναι ασήμαντοι μπροστά στον οπλισμένο λαό. «Αν το επιθυμούσε ο ΕΛΑΣ, αν έδιδα διαταγήν αντιστάσεως εις την εισβολήν, η απόκρουσις θα ήτο αδύνατος» θα πει χρόνια αργότερα ο Σπηλιωτόπουλος, διοικητής Αττικής μετά την αποχώρηση των ναζί. (3) Οι αστοί θα ζητήσουν τη βοήθεια των αγγλικών στρατευμάτων για να ξανάρθουν στην εξουσία. Ο Τσώρτσιλ δε θα διστάσει καθόλου. Η Ελλάδα ήταν σε στρατηγική θέση για τα συμφέροντα του αγγλικού ιμπεριαλισμού. Μπροστά στην αδυναμία των ελλήνων αστών να υπερασπιστούν το αστικό κράτος θα το αναλάβει για λογαριασμό τους.Από την άλλη πλευρά, το προλεταριάτο, οι αγρότες. Οργανωμένοι στη συντριπτική τους πλειοψηφία στο ΕΑΜ, νιώθουν πως ήρθε η ώρα τους. Στην ηγεσία του ΕΑΜ το ΚΚΕ αριθμεί σχεδόν μισό εκατομμύριο μέλη. Ο στρατός τους ο ΕΛΑΣ είναι ένας εμπειροπόλεμος, οργανωμένος στρατός χιλιάδων μαχητών. Θεωρούν πως η εξουσία ανήκει στους νικητές. Πως ξεκινά η κοινωνική απελευθέρωση των σκλάβων αυτής της κοινωνίας. Πως η είσοδο του ΕΛΑΣ στην Αθήνα δε θα ήταν μια παρέλαση, αλλά η κατάληψη της εξουσίας.
Η εθνική ενότητα
Το ΚΚΕ αποφεύγει με κάθε τρόπο την αντιπαράθεση και προσπαθεί να διασπάσει την ελληνική αστική τάξη σε «δημοκρατική» και «αντιδραστική» γλείφοντας την πρώτη και χτυπώντας τη δεύτερη. Με τη συμμετοχή του στην κυβέρνηση «Εθνικής Ενότητας», όλο τον Οκτώβρη του 44 ουσιαστικά βοηθά στην ανασυγκρότηση του αστικού κράτους. Το πρώτο που πρέπει να κάνει είναι να συγκρατήσει τις λαϊκές διεκδικήσεις και παράλληλα να καλλιεργεί αυταπάτες για τον «απελευθερωτικό» και «φιλοπρόοδο» ρόλο των άγγλων και των αστών πολιτικών. «Η εξασφάλιση της τάξης και της ομαλής πολιτικής ζωής, σε τέτοιες στιγμές, είναι εθνικό χρέος. Αποφύγετε την αυτοδικία. Όποιος συλλαμβάνεται θα παραδίδεται στην αστυνομία επί αποδείξει. Η εντολή αυτή ισχύει με προειδοποίηση προσωπικής ευθύνης των γραμματέων των αχτιδικών», ήταν η εντολή του Ριζοσπάστη τις ημέρες του Οκτώβρη. Όσο το ΚΚΕ κοπιάζει να επιβάλλει την αστική νομιμότητα, ο στρατός της αντίδρασης παίρνει θέσεις μάχης και ετοιμάζεται για εμφύλιο πόλεμο. «Αν η αγγλοελληνική καπιταλιστική αντίδραση τράβηξε προς το Δεκέμβρη, αυτό δεν έγινε από αντίδραση και φόβο προς την πολιτική που ακολούθησε η εαμική ηγεσία, αλλά από την άμεση απειλή που αποτελούσαν γι αυτήν οι εξοπλισμένες και με βαθύτατες αντικαπιταλιστικές διαθέσεις μάζες. Το ζήτημα του αφοπλισμού των μαζών ήταν για την αγγλοελληνική και την παγκόσμια καπιταλιστική αντίδραση ζήτημα ζωής ή θανάτου». (2)
Η ηγεσία του Κ.Κ.Ε. όμως έχει... άλλα σχέδια. Πιστό στη θεωρία των σταδίων, δε θέλει αγώνα για τον σοσιαλισμό αλλά «λαοκρατία». Πιστό στην συνεργασία με τους αστούς, τους ξαναδίνει την εξουσία. Οι αστοί ιστορικοί κατασκευάζουν εκ των υστέρων τον μύθο ότι το ΚΚΕ με τα Δεκεμβριανά προσπάθησε να καταλάβει την εξουσία. Άλλωστε, οι αστοί διανοούμενοι κάθε κοινωνική έκρηξη, κάθε επανάσταση, την κατηγορούν σαν «πραξικόπημα». Ο εμφύλιος πόλεμος έβραζε και οι αστοί ιστορικοί ταυτίζουν τον αγώνα του λαού για κοινωνική δικαιοσύνη και ρήξη με το αστικό κράτος με τις επιδιώξεις του ΚΚΕ. Το ΚΚΕ από την μεριά του, σε όλα τα έργα του μετά τον εμφύλιο, προσπαθεί να αποδείξει με κάθε τρόπο ότι δεν προετοίμαζε καθόλου τη βίαιη κατάληψη της εξουσίας και πως αν ήθελε κάτι τέτοιο θα μπορούσε να την έχει καταλάβει πολύ πριν τον Δεκέμβρη, όταν ήταν ο απόλυτος κύριος της Ελλάδας. Και, φυσικά, έχει δίκιο.
Το ΚΚΕ προσπαθούσε να φτάσει στην εξουσία κοροϊδεύοντας την ιστορία και παίζοντας κρυφτούλι με την πάλη των τάξεων. Ακόμη και στο ιδεολογικό επίπεδο, έχει απεμπολήσει πια την ανάγκη της σοσιαλιστικής επανάστασης για τη διάλυση του καπιταλιστικού κράτους. Θεωρεί ότι η κοινωνική μεταβολή μπορεί να γίνει με ειρηνικό τρόπο, μέσα από μια σειρά στάδια. Πρώτα η «αντιφασιστική συμμαχία» με τα «δημοκρατικά» κομμάτια της αστικής τάξης, μετά η «λαοκρατία» (αυτό το περίεργο πράγμα στο οποίο δεν θα καταργηθεί ο καπιταλισμός, αλλά με κάποιον αδιευκρίνιστο τρόπο θα κάνει κουμάντο ο «λαός») και κάπου στο βάθος ο σοσιαλισμός. Η σταλινική λογική των σταδίων και της ταξικής συνεργασίας με τους καπιταλιστές δεν ήταν καινούρια. Είχε εφαρμοστεί με καταστροφικά αποτελέσματα σε χώρες που βίωναν τον εμφύλιο νωρίτερα στην Ισπανία και την Κίνα. Τη ρεφορμιστική στρατηγική των σταδίων προσπάθησε να εφαρμόσει το ΚΚΕ. Η διαφορά ήταν ότι στην Ελλάδα το αστικό κράτος ήταν ήδη μισοδιαλυμένο. Για να εφαρμοστεί η λογική των σταδίων θα έπρεπε να ξαναστηθεί το αστικό κράτος στα πόδια του για να είναι δυνατόν αργότερα να... ανατραπεί. Όσο κι αν ακούγεται εξωφρενικό, αυτή ήταν η στρατηγική του ΚΚΕ και μάλιστα προσπάθησε να την ακολουθήσει πιστά.
Η (μισοδιαλυμένη) αστική τάξη απαιτεί τον αφοπλισμό του ένοπλου λαού και τη δημιουργία εθνικού (αστικού) στρατού τον οποίο και θα ελέγχει απόλυτα. Δεν μας πειράζει να διαλυθούν οι αντάρτικες ομάδες για να γίνει ένας εθνικός στρατός, έλεγε το ΚΚΕ. Αρκεί (σκέφτονταν αναμεταξύ τους) που θα καταφέρουμε να ελέγχουμε αυτό τον στρατό στην πλειοψηφία του, αφού έχουμε και την πλειοψηφία στο λαό. Ο ρεφορμισμός σε όλη του την μεγαλοπρέπεια, εφαρμόζεται εδώ με μπόλικη κουτοπονηριά. Το τραγικό βρίσκεται στο ότι καθοδηγεί έναν ένοπλο λαό που μπροστά σε έναν πανικόβλητο αντίπαλο διεκδικεί τη θέση του στην ιστορία και τη ζωή. «Μια οδηγία προς το ΕΑΜ στις 23 Οκτωβρίου έλεγε: ‘‘Έχουμε επιρροή σε πολλές πολιτικές προσωπικότητες κι έχουμε πολλά μέλη που είναι δικηγόροι, τραπεζοϋπάλληλοι, δημόσιοι υπάλληλοι κλπ. Δεν υπάρχει λόγος να μην τους τοποθετήσουμε σε επίσημες ή ημιεπίσημες κυβερνητικές θέσεις ώστε να ελέγχουν τη διοίκηση, η οποία σήμερα είναι στα χέρια των φασιστών»!!! (1) Αυτό ήταν το «σοφό» σχέδιο των ηγετών του ΚΚΕ για να ρίξει τον καπιταλισμό στην Ελλάδα, την ώρα που το ακολουθούσε ένοπλος όλος ο ελληνικός λαός! Να τρυπώσουν στον «φασιστικό» κρατικό μηχανισμό σαν λαδοπόντικες και να τον ροκανίσουν από τα μέσα!
Στην τεράστια διαδήλωση για τα 26 χρόνια του ΚΚΕ στις 19 Νοέμβρη, ο Σιάντος, Γ.Γ. του ΚΚΕ, έλεγε στο Σύνταγμα: «Μετέχουμε και υποστηρίζουμε την κυβέρνηση της Εθνικής Ενότητας», γιατί συμφωνούμε με τους προγραμματικούς της σκοπούς. Το ΚΚΕ είναι υπερασπιστής της ομαλής δημοκρατικής εξέλιξης της πολιτικής ζωής του τόπου, καταπολεμά τις δυναμικές, δικτατορικές λύσεις, πράγμα απαραίτητο για την ανοικοδόμηση της χώρας, για την πρόοδο και την προκοπή του Έθνους. Είμαστε και θα είμαστε στο πλευρό των μεγάλων συμμάχων, Αγγλίας, ΗΠΑ και ΕΣΣΔ. (3)
Η κρίση αφοπλισμού
Στις 9 Νοέμβρη φτάνει στην Αθήνα η Ορεινή Ταξιαρχία. Αντίθετα από τον ΕΛΑΣ, αυτή θα παρελάσει στην πρωτεύουσα και θα στρατωνιστεί στο Γουδί. Η Ορεινή Ταξιαρχία είναι το καλύτερο και πιο αξιόπιστο στρατιωτικό σώμα που διέθεταν οι έλληνες καπιταλιστές. Όταν ο ελληνικός στρατός διέφυγε στη Μέση Ανατολή μετά την κατάληψή της Ελλάδας από τους χιτλερικούς, συγκροτήθηκε σε μάχιμες μονάδες που αριθμούσαν 16.000 άντρες. Τον Απρίλιο του 44 ο ελληνικός στρατός εξεγέρθηκε. Οι άγγλοι κατάφεραν να ελέγξουν και τελικά να πατάξουν την εξέγερση και οι έλληνες φαντάροι κλείστηκαν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης. Από τους 16.000 στρατιώτες, οι 3.500 κρίθηκαν αρκετά εθνικιστές και συγκρότησαν την Ορεινή Ταξιαρχία με διοικητή τον πορωμένο αντικομμουνιστή Τσακαλώτο. Ο Τσακαλώτος, που με τον ερχομό του αναλαμβάνει ουσιαστικά τη συγκρότηση των δυνάμεων τις δεξιάς, θα μεριμνήσει για την απελευθέρωση των αξιωματικών και των ανδρών των Ταγμάτων Ασφαλείας και θα τους συγκροτήσει σε αξιόμαχες μονάδες. Θα στρατωνίζονται μαζί στο Γουδί.
Με τον ερχομό της Ορεινής Ταξιαρχίας και την ανασυγκρότηση των Ταγμάτων, ο Παπανδρέου και οι άγγλοι νοιώθουν αρκετά σίγουροι και θα απαιτήσουν την διάλυση του ΕΛΑΣ, σε εφαρμογή της συμφωνίας της Καζέρτας. Η συμφωνία προέβλεπε τη διάλυση όλων των εθελοντικών στρατιωτικών σωμάτων και τη συγκρότηση εθνικού στρατού με το κλασικό μοντέλο των κληρωτών, την Προσωρινή Εθνοφυλακή. Το ΚΚΕ δεν το αρνείται. Το έχει συμφωνήσει άλλωστε στην Καζέρτα. Ζητά όμως τον ταυτόχρονο αφοπλισμό όλων των μονάδων. Ο Παπανδρέου εξαιρεί από τη συμφωνία αφοπλισμού την Ορεινή Ταξιαρχία. Και ενώ ξεκινά μια σειρά διαπραγματεύσεων για το ζήτημα του αφοπλισμού, η σύγκρουση προετοιμάζεται. Στις 11 Νοέμβρη φτάνουν στην Αθήνα 800 γερμανοτσολιάδες από Πελοπόννησο, υποτίθεται για να φυλακιστούν, στην πραγματικότητα για να επανεξοπλιστούν υπό την προστασία των άγγλων. Είναι οι πρώτοι από μια σειρά ενόπλων της δεξιάς που φτάνουν στην πρωτεύουσα. Μάλιστα, ορισμένες φορές γίνονται και προκλητικοί, καθώς σε κάποιες περιπτώσεις πυροβολούν από βρετανικά τζιπ εαμίτες στους αθηναϊκούς δρόμους. Οι προκλήσεις ερεθίζουν το λαό της Αθήνας που κατεβαίνει στις 15 Νοέμβρη σε διαδήλωση για την τιμωρία των συνεργατών. Η πορεία χτυπήθηκε από Χίτες στην Ομόνοια με 7 νεκρούς διαδηλωτές. Όταν οι διαδηλωτές επιχειρούν να επιτεθούν στα γραφεία της «Χ» επεμβαίνουν τα βρετανικά τανκς που γλιτώνουν τους χίτες και τους εγκαθιστούν σε νέα γραφεία στο Θησείο. Την επόμενη μέρα ο Παπανδρέου απαντά με μια ακόμη πρόκληση, διορίζοντας αρχηγό του Γενικού Επιτελείου τον Βεντίρη, έναν ανοιχτό και πωρωμένο αντικομμουνιστή.
Όλα ετούτα δεν είναι δυνατόν να μην προκαλέσουν ανησυχία. Ο καθένας μπορούσε να καταλάβει τις προθέσεις των ελλήνων καπιταλιστών και των άγγλων συμμάχων τους.
Η πρώτη πρωτοβουλία έρχεται από τον Άρη, που στις 17 Νοέμβρη καλεί σε συνάντηση στη Λαμία τους καπετάνιους του ΕΛΑΣ και τους βάζει το θέμα καθόδου των ανταρτών στην Αθήνα. Η σύσκεψη καταλήγει σε ναυάγιο, αφού διάφοροι (με προεξέχων τον Μάρκο Βαφειάδη) αντιδρούν καθώς για τη σύσκεψη δεν ήταν ενημερωμένο το κόμμα. (Χαριτ) Αποφασίζουν να στείλουν τον ίδιο και πράγματι σε δυο μέρες παίρνει μέρος σε συνεδρίαση του ΠΓ όπου και το ενημερώνει για τις προθέσεις τους. Ο ίδιος περιγράφει τις αντιδράσεις τις ηγεσίας του ΚΚΕ: «Οι σχέσεις μας με τους άγγλους, όσο και στην εθνική κυβέρνηση δεν είναι τόσο άσχημες και δεν δίνουν αφορμές για ανησυχίες, κλπ, κλπ. Ύστερα από τα παραπέρα είδα ότι ήταν άσκοπη κάθε προσπάθεια να πειστούν...» (4) Τις ίδιες μέρες, μια σύσκεψη 150 στελεχών των κομματικών οργανώσεων βάσης της Αθήνας προτείνουν ότι θα πρέπει άμεσα να συγκρουστούν με τις ένοπλες συμμορίες της δεξιάς και του άγγλους.
Τα τελευταία τσαλιμάκια
Το ΚΚΕ μπορεί να έκρυβε από τον ελληνικό λαό το ρόλο των άγγλων ιμπεριαλιστών στην καταστολή της εξέγερσης της Μέσης Ανατολής. Το ίδιο όμως δεν είχε καμιά αυταπάτη ούτε για το ποιόν, ούτε για το ρόλο της Ορεινής Ταξιαρχίας. Παρά τις δηλώσεις του για «Εθνική Ενότητα» και τους όρκους του στην αστική νομιμότητα, μπορεί να διακρίνει τους κινδύνους. Άλλωστε, δεν παύει να προειδοποιεί από το Ριζοσπάστη κάθε μέρα για τις διαθέσεις των «σκοτεινών κύκλων της αντίδρασης» και τους κινδύνους «φιλοβασιλικού πραξικοπήματος». Αλλά καθώς υπολογίζει πως στο νέο εθνικό στρατό θα έχει την μεγάλη πλειοψηφία, προτρέπει τα μέλη του και τους οπαδούς του να παρουσιαστούν αμέσως μόλις λάβουν την κλήση για κατάταξη.
Έτσι, ξεκινά ένας κύκλος διαπραγματεύσεων που θα διαρκέσει ως το τέλος του Νοέμβρη. Το ΚΚΕ κλωθογυρίζει σε συναντήσεις και ξανά συναντήσεις. Τελικά, βρίσκεται μια «συμβιβαστική» λύση. Η Ορεινή Ταξιαρχία δεν θα διαλυθεί, αλλά οι άντρες της θα πάρουν «μεγάλες άδειες». Το ΚΚΕ το δέχεται και ετούτο, αλλά η αστική τάξη αντίθετα με το ΚΚΕ δεν ψάχνει για κανένα συμβιβασμό. Μετά τη νέα υπαναχώρηση, οι διαβουλεύσεις οδηγούνται σε ναυάγιο οριστικά στις 23 Νοέμβρη.
Στις 24 Νοέμβρη ο Παπανδρέου παίρνει πίσω τις δεσμεύσεις του για την Ορεινή και δηλώνει πως δεν είναι τελικά δυνατόν να δώσει σε κανέναν άδεια. Την ίδια μέρα μάλιστα προχωράει σε μια απίστευτη πρόκληση. Ανακοινώνει τα ονόματα των αξιωματικών που θα είναι υπεύθυνοι για τη συγκρότηση της Προσωρινής Εθνοφυλακής, δηλ του νέου ελληνικού στρατού. Στους 14 ανώτατους αξιωματικούς οι 8 είναι διοικητές των κατοχικών Ταγμάτων Ασφαλείας! Σε λίγο ανακοινώνεται και το τελεσίγραφο του άγγλου διοικητή Σκόμπυ που ζητά την αποστράτευση του ΕΛΑΣ ως τις 10 Δεκέμβρη.
Το ΚΚΕ αντιδρά, αλλά συνεχίζει τις διαπραγματεύσεις αντιπροτείνοντας ένα νέο σχέδιο, το οποίο προβλέπει την συγκρότηση εθνικού στρατού από την Ορεινή Ταξιαρχία, τον Ιερό λόχο, μια δύναμη του ΕΔΕΣ και μια δύναμη του ΕΛΑΣ ίση με το άθροισμα όλων των προηγούμενων. Ο Παπανδρέου το δέχεται και μπαίνει στις διαπραγματεύσεις, αλλά αιφνιδιάζοντας τους πάντες, στις 28 Νοέμβρη το ΚΚΕ με μια δευτερεύουσα πρόφαση καταγγέλλει κάθε συμφωνία και αρνείται το συμβιβασμό. Η ηγεσία του ΚΚΕ ξαφνικά σκληραίνει τη στάση της. Οι αιτίες βρίσκονται μακριά από την Αθήνα.
Το ίδιο διάστημα ο αγγλικός στρατός στο Βέλγιο και στη Νορβηγία κατέστειλε διαδηλώσεις των ΚΚ, αφήνοντας πίσω του νεκρούς. Ο βρετανικός ιμπεριαλισμός προσπαθούσε μέσα από τον πόλεμο να αναστήσει τη βρετανική αυτοκρατορία. Οι ΗΠΑ, για τα δικά τους συμφέροντα, αντιτίθονταν σε κάτι τέτοιο. Ο Στάλιν από την άλλη προσπαθούσε να εκμεταλλευτεί τον ενδοϊμπεριαλιστικό ανταγωνισμό για όφελος της γραφειοκρατικής κλίκας της ΕΣΣΔ. Οι Μεγάλοι Σύμμαχοι ετοιμάζονταν να θέσουν τις απαιτήσεις τους στο διπλωματικό τραπέζι στη Γιάλτα στο τέλος του Δεκέμβρη. (Τελικά, η Γιάλτα θα γίνει λίγο αργότερα, Φλεβάρη του 45). Μπροστά στη συνάντηση, ο Στάλιν αποστέλλει εντολή στα ΚΚ της Ευρώπης να προσπαθήσουν να διατηρήσουν τα όπλα τους, αλλά παράλληλα να αποφύγουν κάθε σύγκρουση με τα αγγλικά στρατεύματα με κάθε τρόπο.
Το βράδυ στις 27 προς 28 Νοέμβρη συνεδριάζει το ΠΓ του ΚΚΕ για το θέμα του αφοπλισμού. Σε αυτή τη συνεδρίαση μετέχει και ο Ποπώφ, ο σοβιετικός απεσταλμένος, που μεταφέρει αυτή την εντολή. Η συνεδρίαση πήρε την απόφαση να κωλυσιεργεί στις διαπραγματεύσεις και ο μόνος τρόπος ήταν να πάρει πίσω το σχέδιο που το ίδιο είχε προτείνει την προηγούμενη. Με αυτό τον τρόπο όμως, χωρίς καν να το καταλαβαίνει, επέσπευδε μια σύγκρουση την οποία προσπαθούσε με κάθε τρόπο να αποφύγει. Ο Ροδάκης γράφει για αυτή την απόφαση: «Και επειδή αυτή η απόφαση του ΠΓ ήταν ένα πραγματικό δώρο για τον Τσώρτσιλ, που ήθελε να συντρίψει με τα όπλα το ΕΑΜ, κανένας από τότε δεν θα τολμήσει να μιλήσει γι αυτή τη σύσκεψη και για τον τρόπο που πάρθηκε η απόφαση για την καταγγελία της συμφωνίας που είχαν προωθήσει οι ίδιοι. (...) Την ευθύνη για την ακύρωση της συμφωνίας την είχε αποκλειστικά το ΠΓ του ΚΚΕ, με τον ηλίθιο υπολογισμό ότι θα μπορούσαν να παίξουν κρυφτούλι με τον Τσώρτσιλ!». (4)
Μπροστά στη σύγκρουση
Στο μεταξύ έληγε το τελεσίγραφο του Σκόμπυ και η αντίθετη πλευρά έδειχνε εντελώς αδιάλλακτη. Είναι φανερό ότι δεν υπάρχουν περιθώρια για διπλωματικούς ελιγμούς και το ΚΚΕ θα πρέπει πλέον ή να πειθαρχήσει ή να απειθαρχήσει. Ο χρόνος για τσαλιμάκια έχει πια σωθεί. Μπροστά στο αδιέξοδο αποφασίζει μια θεαματική κίνηση που θα του δώσει παράταση χρόνου. Επιχειρεί να «τρομάξει» την κυβέρνηση. Στις 2 Δεκέμβρη παραιτούνται από την κυβέρνηση οι τρεις υπουργοί της αριστεράς και παράλληλα καλούν σε γενική απεργία και παλλαϊκή συγκέντρωση για την επόμενη στο Σύνταγμα. Ακόμα και για την συγκέντρωση ζητά...άδεια από την κυβέρνηση. Παράλληλα κάνει έκκληση στους «μεγάλους συμμάχους» να μεσολαβήσουν. Την ίδια στιγμή που η ηγεσία του ΚΚΕ θέλει να δείξει στον Παπανδρέου πόσο «αποφασισμένη» είναι, δεν ξεχνά να αποκοιμίζει τον κόσμο, νομίζοντας ότι ξεγελά και τον ταξικό αντίπαλο. Την μέρα που ο Σκόμπυ έδινε το τελεσίγραφό του, την προηγούμενη που οι υπουργοί του παραιτούνται από την κυβέρνηση, ο Ριζοσπάστης δεν ξέχασε να γράψει πως: «με ειλικρινή χαρά ο ελληνικός λαός συμμετέχει στον παγκόσμιο γιορτασμό για τα 70χρονα του πρωθυπουργού της Μεγάλης Βρετανίας» (5).
Η ταξική πάλη όμως έχει τους νόμους της και δεν μπορεί το ΚΚΕ να την κοροϊδεύει πια με πονηριές. Η σύγκρουση του Δεκέμβρη έχει δρομολογηθεί. Αν και ο ΕΛΑΣ ελέγχει σχεδόν ολόκληρη την Ελλάδα, στο τέλος Νοέμβρη στην Αθήνα πλειοψηφούν οι ένοπλες δυνάμεις της αντίδρασης. Ο ΕΛΑΣ θα δώσει τη μάχη του Δεκέμβρη κυρίως με το Α’ Σώμα Στρατού, που αριθμούσε 4.500 άνδρες. Σε αυτούς θα προστεθούν και κάποιες δυνάμεις από την Πελοπόννησο, την Εύβοια και το ιππικό της Θεσσαλίας, οι περισσότερες όμως τυπικά, αφού στην πραγματικότητα πολλές από αυτές δεν πήραν μέρος στις μάχες, αλλά κρατούσαν τις διαβάσεις της Αττικής. Συνολικά ο Σιάντος υπολογίζει τις δυνάμεις του ΕΛΑΣ σε 12.000 περίπου. Ο Φ. Γρηγοριάδης, σε 15.000, ενώ ο Σ. Γρηγοριάδης τους ανεβάζει στους 17.800. Οι Βρετανοί τις υπολογίζουν γύρω στους 12.000 άνδρες. Όλοι με ελαφρύ οπλισμό, χωρίς καθόλου βαριά όπλα. Με τις δυνάμεις του ΕΛΑΣ θα συνταχθεί η ο λαός της Αθήνας που, είτε έπαιρνε ενεργό μέρος στις μάχες συγκροτημένος συχνά σε «μεικτά συγκροτήματα», είτε αναλάμβανε κάθε άλλου είδους απαραίτητη άοπλη υπηρεσία. Για κάθε μαχητή που έπεφτε υπήρχαν δυο και τρεις να διεκδικήσουν το όπλο του. «Το Σύνταγμα των Ανατ. Συνοικιών που είχε τις πρώτες μέρες του Δεκέμβρη 1300 μαχητές, είχε απώλειες σε νεκρούς και τραυματίες 800. Και σε τελευταία μέρα του Δεκέμβρη βρέθηκε με δύναμη 1800».
Από την άλλη, έχουμε την Ορεινή Ταξιαρχία με 3.500, τον Ιερό Λόχο με 500, τη Χωροφυλακή με 3.000. Δίπλα σε αυτούς παρατάσσονται τα εναπομείναντα Τάγματα Ασφαλείας ανασυγκροτημένα μετά την ήττα τους στην Πελοπόννησο από τον υφυπ. Στρατιωτικών Λ. Σπάη και τον Τσακαλώτο, περίπου 12.000 άνδρες, εξοπλισμένοι από τους βρετανούς. Οι βρετανοί αριθμούσαν 30.000 στρατιώτες συνολικά στην Ελλάδα, από τους οποίους μόνο οι 2.500 βρίσκονταν στην Αθήνα στην αρχή των συγκρούσεων. Κατά τη διάρκεια του μήνα έφτασαν από την υπόλοιπη Ελλάδα και από το ιταλικό μέτωπο όπου αποσπάστηκαν συνολικά μέχρι τις 60.000. Στη μάχη χρησιμοποίησαν επίσης 80 αεροπλάνα, 200 τανκ και βαρύ πυροβολικό.
